Học viện bóng đá Việt Nam: Nhà kho tài năng và con đường bị chặn đến đội một

Tôi ngồi trên khán đài Hàng Đẫy một chiều tháng Ba, đếm từng phút. Phút thứ 78, huấn luyện viên đội chủ nhà rút cầu thủ trẻ 19 tuổi ra khỏi sân, thay bằng một ngoại binh 31 tuổi. Cậu bé đi bộ ra đường biên, cúi gằm mặt, không dám nhìn khán đài. Tôi đã thấy cảnh này hàng trăm lần trong đời. Nhưng lần này, tôi lấy cuốn sổ ra và ghi lại từng giây. Sau 49 năm theo dõi bóng đá, tôi nhận ra một điều mà đám đông không muốn nhìn thẳng: bóng đá Việt Nam đang tự lừa mình bằng chính những học viện mà chúng ta tự hào nhất. Khi cả khán đài im lặng sau tiếng còi thay người, tôi biết mình vừa chạm đúng chỗ đau.

Trong hơn một thập kỷ, Việt Nam chứng kiến sự bùng nổ của các học viện bóng đá trẻ. Học viện HAGL JMG, PVF, Viettel, Nutifood, SHB Đà Nẵng, và gần đây là một loạt trung tâm mới ở các tỉnh. Mỗi học viện tiêu tốn hàng chục tỷ đồng mỗi năm. Họ tuyển chọn hàng nghìn đứa trẻ từ khắp các tỉnh thành, đào tạo bài bản trong nhiều năm, rồi trao cho chúng một suất ngồi dự bị ở V.League. Người hâm mộ tung hô mô hình này như một thành tựu. Các lãnh đạo đội bóng dùng nó để quảng bá thương hiệu. Nhưng có một câu hỏi không ai muốn trả lời: sau khi tốt nghiệp, những cầu thủ trẻ ấy đi đâu?

Tôi đã dành nhiều năm theo dõi các trận đấu ở V.League và các giải trẻ, ghi chép từng phút ra sân của cầu thủ dưới 21 tuổi. Và đây là điều tôi tìm thấy. Học viện đại gia ở Việt Nam vốn là nơi tích trữ nhân tài, không phải con đường dẫn đến đội một. Trong tổng số cầu thủ tốt nghiệp học viện, chưa đến 10% có hơn 500 phút thi đấu ở V.League trong ba năm đầu sau khi rời học viện. Hơn 60% biến mất khỏi bóng đá chuyên nghiệp hoặc phải xuống giải hạng Nhất, hạng Nhì. Đây không phải lỗi của cầu thủ. Một đứa trẻ 18 tuổi không thể tự quyết định số phận mình khi ngồi trên băng ghế dự bị.

Vấn đề nằm ở chỗ khác. Ở V.League, tuổi nghề trung bình của một huấn luyện viên dưới hai mùa. Áp lực thành tích khiến họ chọn ngoại binh hoặc cầu thủ giàu kinh nghiệm. Cầu thủ trẻ chỉ được tung vào sân khi đội đã an toàn, hoặc khi không còn lựa chọn nào khác. Cậu bé 19 tuổi mà tôi thấy ở Hàng Đẫy đá đúng 12 phút. Trong 12 phút ấy, cậu chạm bóng bốn lần, chuyền chính xác ba lần, và một lần bị phạm lỗi. Không đủ để ai đó đánh giá cậu. Nhưng đủ để cậu mất tự tin thêm một trận.

Có một nghịch lý mà ít người chịu nhìn nhận. Các học viện Việt Nam đào tạo ra những cầu thủ có kỹ thuật nền tảng khá tốt. Nhưng họ không được rèn trong môi trường cạnh tranh thật. Một cầu thủ tốt nghiệp PVF hay HAGL JMG có thể chơi bóng đẹp ở giải trẻ, nhưng khi bước vào V.League, cậu phải đối mặt với ngoại binh to khỏe, với áp lực trụ hạng, với sự kiên nhẫn bằng không của ban huấn luyện. Sự khác biệt giữa bóng đá trẻ và bóng đá chuyên nghiệp không nằm ở kỹ thuật. Nó nằm ở tâm lý và bản lĩnh. Và không học viện nào dạy được điều đó nếu không cho cầu thủ ra sân thật.

Tôi đã từng chứng kiến một trường hợp điển hình. Một cầu thủ trẻ được đánh giá là viên ngọc của một học viện lớn ở phía Bắc. Ba năm sau khi tốt nghiệp, cậu đá cho một đội hạng Nhì ở miền Trung, lương tháng vài triệu đồng. Cậu nói với tôi trong một quán cà phê: "Cháu không hiểu mình sai ở đâu." Cậu không sai. Hệ thống sai.

Không phải mọi thứ đều đen tối. Nguyễn Công Phượng, Nguyễn Quang Hải, Đoàn Văn Hậu là những cái tên đã chứng minh rằng cầu thủ trẻ Việt Nam có thể vươn tới đỉnh cao nếu được trao đúng cơ hội. Nhưng họ là số ít. Điều đáng buồn là chúng ta vẫn đang ăn mừng những ngoại lệ ấy thay vì xây dựng một hệ thống tạo ra chúng một cách đều đặn. Một nền bóng đá không thể sống mãi bằng vài ba ngôi sao.

Hãy nói về tiền. Mỗi học viện lớn ở Việt Nam chi hàng chục tỷ đồng mỗi năm cho cơ sở vật chất, huấn luyện viên, dinh dưỡng và học văn hóa. Nhưng lợi ích thu về chủ yếu là hình ảnh thương hiệu. Nếu tính chi phí trên mỗi cầu thủ thực sự có hơn 500 phút ở V.League, con số có thể lên tới hàng tỷ đồng một người. Một khoản đầu tư như vậy chỉ hợp lý nếu cầu thủ được bán hoặc được bán lại. Nhưng phần lớn họ không có giá trị chuyển nhượng. Chúng ta đang đốt tiền vào một nhà kho, không phải vào một dây chuyền sản xuất.

Nhìn sang Thái Lan, Nhật Bản và Hàn Quốc để thấy sự khác biệt. Ở J.League, các câu lạc bộ có hệ thống đội trẻ liên thông với đội một, và cầu thủ trẻ được thi đấu ở giải chuyên nghiệp từ 18 tuổi. Ở K.League, quy định về cầu thủ trẻ tồn tại từ lâu, buộc các đội phải sử dụng một số lượng cầu thủ U22 nhất định. Tại Thái Lan, Thai League có chương trình phát triển cầu thủ trẻ gắn với các trường đại học. Việt Nam học theo mô hình học viện của châu Âu, nhưng thiếu cơ chế chuyển tiếp. Chúng ta xây sân đẹp, mua thiết bị xịn, nhưng không xây được con đường.

Hệ thống cho mượn cầu thủ ở Việt Nam gần như không có tác dụng phát triển. Các đội lớn cho đội nhỏ mượn cầu thủ trẻ, nhưng thường kèm điều kiện hạn chế số phút ra sân, hoặc thu hồi giữa mùa khi cần. Đội nhận mượn thì không dám đầu tư vào cầu thủ không phải của mình. Kết quả là cầu thủ trẻ đi mượn ở đâu cũng ngồi dự bị. Ở nhiều nền bóng đá phát triển, cho mượn là công cụ để cầu thủ trẻ tích lũy kinh nghiệm. Ở Việt Nam, nó là cách để đội lớn giữ quyền kiểm soát tài năng mà không mất gì.

Trên mạng xã hội, mỗi khi một cầu thủ trẻ tỏa sáng ở một trận giao hữu, hàng nghìn bài đăng gọi cậu là tương lai của bóng đá Việt Nam. Ba tháng sau, cậu ngồi dự bị và không ai nhắc tên nữa. Chúng ta yêu cầu thủ trẻ bằng cảm xúc, nhưng không bảo vệ họ bằng hệ thống.

Đến đây, tôi phải tự phản biện chính mình. Có người sẽ nói học viện vẫn cần thiết, vì không có chúng thì càng ít cầu thủ trẻ được đào tạo. Điều đó đúng, và tôi không phủ nhận vai trò của học viện trong việc phát hiện và nuôi dưỡng tài năng. Vấn đề của tôi không phải là học viện. Vấn đề là cây cầu nối giữa học viện và đội một. Cây cầu ấy bị chặn bởi ba thứ: áp lực thành tích ngắn hạn, hệ thống cho mượn yếu kém, và tâm lý sợ mạo hiểm của các huấn luyện viên.

Nếu tôi sai, thì sai ở chỗ nào? Có thể tôi đã đánh giá quá thấp những tiến bộ gần đây. Một vài câu lạc bộ như Viettel hay Hà Nội FC đã bắt đầu trao cơ hội cho cầu thủ trẻ nhiều hơn. Nhưng đó là ngoại lệ, không phải quy luật. Ngoại lệ không cứu được cả một nền bóng đá. Một hệ thống chỉ đáng tin khi nó vận hành ngay cả trong những mùa giải tồi tệ nhất.

Điều tôi muốn thấy không phải là thêm một học viện mới với một buổi lễ khánh thành hoành tráng. Điều tôi muốn thấy là một quy định buộc các câu lạc bộ V.League phải trao tối thiểu số phút thi đấu cho cầu thủ dưới 21 tuổi mỗi mùa, giống như một số giải đấu ở châu Á đã áp dụng. Điều tôi muốn thấy là các hợp đồng cho mượn được thiết kế để cầu thủ trẻ ra sân, chứ không phải để các đội lớn giữ chân tài năng. Điều tôi muốn thấy là huấn luyện viên được đánh giá cả về việc phát triển cầu thủ trẻ, không chỉ về điểm số.

Tôi cược rằng nếu V.League áp dụng một quy định như vậy trong ba mùa giải, số cầu thủ trẻ trụ lại ở giải đấu sẽ tăng gấp đôi. Đó là một canh bạc công khai của tôi. Hãy theo dõi và kiểm chứng.

65 tuổi, tôi vẫn thức đến 3 giờ sáng xem một trận đấu không ai quan tâm, chỉ để đếm số phút của một cầu thủ 19 tuổi. Sân vận động trống không, nhưng tôi nghe thấy tim hàng nghìn người hâm mộ đập chung một nhịp. Và nhịp tim ấy đang chờ một cầu thủ trẻ được trao cơ hội thật sự.